Heilsufarsmat

Hjartalínurit

Hjartarafrit ( Hjartalínurit) má skilgreina sem grafíska framsetningu á rafvirkni hjartans sem á uppruna sinn í vöðvafrumum hjartans en er numin á yfirborði líkamans með rafskautum sem eru staðsett þannig að upplýsingar fáist um rafvirknina frá mörgum sjónarhornum samtímis​.

• Hjartarafrit er mikilvæg aðferð til þess að meta starfsemi hjartans
• Hver skráning á hjartslætti lýsir allri atburðarásinni sem verður í rafkerfi hjartans
• Truflanir og alvarlegar bilanir geta orðið í öllum hlekkjum samþætta rafkerfi hjartans sem oft er hægt að greina og staðsetja með hjartarafriti.
• Hjartsláttaróregla er algengur heilsufarskvilli og er gáttatif algengasta tegund hjartsláttaróreglu. Tíðni gáttatifs eykst með hækkandi aldri og með hækkandi meðalaldri er því spáð að tíðni gáttatifs aukist enn frekar á komandi árum. Gáttatif getur verið einkennalaust og greinst oft seint. Það er því gott að geta farið í rannsókn sem gæti leitt til þess að einstaklingar fái viðeigandi aðstoð og eftirfylgni.

• Framkvæmd rannsóknarinnra tekur yfirleitt ekki meira en 10 mínútur.
• Starfsmenn Vinnuverndar taka hjartalínurit í höfuðstöðvum Vinnuverndar í Holtasmára 1 og í fyrirtækjum sem eru í þjónustu hjá Vinnuvernd.
• Sérfræðilæknir yfirfer og greinir hjartarafritið ásamt því að hafa til hliðsjónar heilsufarssögu fólks.

Hvert skal leita?

• Vinnuvernd - Tekur hjartalínurit hjá starfsmönnum þeirra fyrirtækja sem veita starfsfólki sínu slíka skoðun.
• Heilsugæslan
• Hjartalæknar
• 112 - í neyðartilfellum

Blóðsykur

Blóðsykur er meginuppspretta orku fyrir líkamann. Frumurnar nýta hann til orkuframleiðslu. Blóðsykur kemur að mestu úr kolvetnum í fæðunni, en einnig að hluta úr próteinum og fitu. Þegar við borðum hækkar blóðsykur og brisið losar forðahormónið insúlín, en það sér um að flytja glúkósa úr blóði inn í frumur þar sem hann er notaður sem eldsneyti eða geymdur til notkunar síðar.

Heilbrigður blóðsykur er stöðugur og innan eðlilegra marka yfir daginn. Ef hann sveiflast mikið getur það leitt til orkuleysis, syfju, pirrings og aukinnar löngunar í sætindi. Langvarandi ójafnvægi getur aukið líkur á insúlínónæmi, sykursýki 2 og öðrum efnaskiptasjúkdómum.

Sú fæða sem hækkar blóðsykur hvað mest er matur sem inniheldur einföld kolvetni, eins og sætindi, sykraðir drykkir, hvít brauð, kartöflur, hvít hrísgrjón og ávaxtasafar (alltaf er best að neyta ávaxta í sínu náttúrulega formi og fá þá trefjar með) Þegar einföld kolvetni brotna niður fer glúkósinn útí blóðið og hækkar blóðsykurinn.

Brisið bregst við hækkun blóðsykurs með því að losa hormónið insúlín, sem hjálpar frumum líkamans, eins og vöðva-, lifrar- og fitufrumum, að taka upp glúkósa til orkunotkunar eða geymslu. Í kjölfarið lækkar blóðsykurinn aftur í eðlilegt horf í bili

Langvarnadi og tíð neysla á mat sem hækkar blóðsykur mikið, eins og sætindi og unnar matvörur, getur valdið því að líkaminn framleiðir sífellt meira insúlín, með tímanum getur þetta leitt til skerts insúlínnæmis og a endandum sykursýki 2.

Leiðir til að styðja við heilbrigt blóðsykursjafnvægi:

• Borða reglulega: á um 3–4 klst. fresti, til að styðja við stöðugan blóðsykur. Stöðugt nart veldur endurtekinni insúlínlosun, sem getur dregið úr næmi frumna fyrir insúlíni til lengri tíma⁵.
• Velja trefjarík kolvetni: Grænmeti, ávextir, baunir, heilkorn og linsur hækka blóðsykur hægar en hvít brauð og sykraðar vörur.
• Bæta próteini við hverja máltíð: Prótein hægir á upptöku kolvetna og hjálpar til við að halda blóðsykri stöðugum.
• Neyta hollrar fitu: Fita úr hnetum, fræjum, ólífuolíu, avókadó og feitum fiski jafnar út blóðsykursvörun.
• Hreyfa sig reglulega: Dagleg hreyfing, jafnvel stutt gönguferð eftir máltíð, bætir sykurstjórnun.
• Drekka vatn yfir daginn: Vökvatap getur haft áhrif á efnaskipti og blóðsykursjafnvægi.
• Forðast mikið unnin matvæli: Sykraðir drykkir, sælgæti, snakk og hvít unnin korn valda oft snöggri hækkun og lækkun blóðsykurs.
• Gæta að svefni og streitu: Skortur á svefni og langvarandi streita getur hækkað blóðsykur og insúlínmagn.
• Ekki neita fæðu eftir kl. 20:00: Það gefur líkamanum tækifæri til að lækka insúlínmagn í blóði, viðhalda næmi frumna fyrir insúlíni og stuðla að stöðugum blóðsykri.

Skert insúlínnæmi:

• • Þegar frumur líkamans bregðast ekki eðlilega við insúlíni er gjarnan talað um skert insúlínnæmi.
  • Þegar um skert insúlínnæmi er að ræða þarf aukið magn insúlíns til þessa að frumurnar bregðist við og hleypi blóðsykri inn.
  • Þetta þýðir að glúkósi kemst ekki jafn auðveldlega inn í frumurnar, og blóðsykur hækkar.
  • Þegar slík blóðsykursækkun helst yfir ákveðnum mörkum er hætta á að þróa með sér sykursýki 2.

Hvað veldur skertu insúlínnæmi?

• Óhollt mataræði
• Of mikil kviðfita
• Lítil hreyfing
• Langvarandi streita
• Svefnskortur
• Erfðir
• Aldur

Skert insúlínnæmi - einkenni

Skert insúlínnæmi (e. insulin resistance) á sér stað þegar frumur líkamans bregðast illa við insúlíni⁹. Þá verður erfiðara fyrir glúkósa að komast inn í frumurnar og blóðsykur hækkar⁹. Brisið bregst við með því að framleiða meira insúlín, sem setur það undir langtímaálag og getur með tímanum leitt til sykursýki af tegund 2.

Einkenni skerts insúlínnæmis:

Helstu einkenni skerts insúlínnæmis (insulin resistance) geta verið lúmsk til að byrja með og oft koma þau ekki skýrt fram fyrr en blóðsykurinn er farinn að hækka¹³. Algeng einkenni og merki eru:

• Þreyta og orkuleysi: frumurnar fá ekki næga orku úr glúkósa.
• Aukin svengd og löngun í sykraðan eða kolvetnaríkan mat: blóðsykur sveiflast og veldur hungurtilfinningu.
• Þyngdaraukning, sérstaklega á kvið: miðlæg fita tengist sterklega skertu insúlínnæmi.
• Erfiðleikar við að léttast: þrátt fyrir hreyfingu eða mataræði gengur erfiðlega að léttast.
• Aukin þorsti og tíð þvaglát: þegar blóðsykur hækkar meira.
• Þokusýn: getur komið fram við sveiflur í blóðsykri.
• Húðbreytingar: dökkar, mjúkar húðfellingar (e. acanthosis nigricans), oft í hálsi, undir handarkrika eða í nára.
• Hár blóðþrýstingur og óeðlileg blóðfitugildi: (hátt þríglýseríð, lágt HDL): fylgir oft efnaskiptaójafnvægi sem tengist skertu insúlínnæmi.

Margir finna þó engin greinileg einkenni í byrjun og þess vegna greinist skert insúlínnæmi oft frekar seint¹³. Hægt er að greina skert insúlínnæmi með blóðprufum og/eða mælingum á blóðsykri, insúlíni og blóðfitum.

Skert insúlínnæmi - Áhættur

Skert insúlínnæmi (insulin resistance) er mikilvægt að taka alvarlega, því það getur haft víðtækar afleiðingar fyrir heilsuna og almenna líðan.

Helstu áhættur sem fylgja því eru:

• Sykursýki af tegund 2 – viðvarandi insúlínónæmi setur brisið undir álag og getur leitt til þess að það hættir að framleiða nægilegt insúlín.
• Efnaskiptaheilkenni (metabolic syndrome) – samsetning áhættuþátta: kviðfita, hár blóðþrýstingur, óhagstæð blóðfitugildi og hár blóðsykur.
• Hjarta- og æðasjúkdómar – aukin áhætta á háþrýstingi, æðakölkun, hjartaáföllum og heilablóðfalli.
• Fitulifur (non-alcoholic fatty liver disease, NAFLD) – tengist sterkt insúlínónæmi og getur þróast í bólgu og skorpulifur.
• Hormónatruflanir – t.d. fjölblöðrueggjastokkaheilkenni (PCOS) hjá konum.
• Krónísk bólga í líkamanum – insúlínónæmi tengist lágstigs bólgusvari sem getur aukið áhættu á ýmsum sjúkdómum.
• Aukin hætta á ofþyngd og offitu – sérstaklega kviðfitu⁹,¹⁰.

Skert insúlínnæmi er eins konar viðvörunarbjalla fyrir líkamsástand sem getur leitt til alvarlegra langvinnra sjúkdóma ef ekki er gripið inn í með lífsstílsbreytingum eða meðferð.

Heilbrigð þarmaflóra

Skert insúlínnæmi (insulin resistance) er mikilvægt að taka alvarlega, því það getur haft víðtækar afleiðingar fyrir heilsuna og almenna líðan.

Blóðsykursjafnvægi er lykill að orku, heilsu og vellíðan!lgja!

• Það er mikilvægt að halda blóðsykrinum í jafnvægi því það styður við góða orku, verndar heilsuna og minnkar líkur á sjúkdómum. Jafnvægi í blóðsykri gerir okkur líka kleift að einbeita okkur betur og líða vel í daglegu lífi.

Þvagstix

Með því að stixa þvag þá fáum við hraða og einfalda vísbendingu um heilsufarsástand einstaklings. Þvagstix eru notuð til að greina ákveðin efni í þvagi og geta hjálpað til við að finna merki um ýmsa sjúkdóma eða kvilla, sem geta svo leitt til frekari rannsókna.

Helsti tilgangur þvagstix-mælinga:

1. a. Greining þvagfærasýkingar: Leit að hvítum blóðkornum (leukocytum), nitrit og blóði geta bent til þvagfærasýkingar.
2. b. Greining á sykursýki: Sykur (glúkósi) og ketónar í þvagi geta bent til ómeðhöndlaðrar eða illa meðhöndlaðrar sykursýki.
3. c. Eftirlit með nýrnastarfsemi: Prótein í þvagi getur bent til nýrnavandamála.
4. d. Mat á vökvajafnvægi og sýru-basa jafnvægi: Mæling á pH gildi og þéttleika (specific gravity) þvags segir til um vökvajafnvægi og sýru-basa jafnvægi.
5. e. Greining á blóði í þvagi (hematuria): Getur bent til nýrnasteina, sýkingar, æxla eða áverka.

Heilbrigð þarmaflóra

Þarmaflóran er flókið samfélag milljóna örvera, fyrst og fremst baktería en einnig veira, sveppa og annarra örvera, sem búa í meltingarveginum, aðallega í þörmunum. Þessar örverur gegna fjölbreyttu og mikilvægu hlutverki í heilsu og vellíðan manna. 

Hvað gerir heilbrigð þarmaflóra:

• Niðurbrot flókinna kolvetna: Þarmaflóran hjálpar til við að brjóta niður flókin kolvetni eins og trefjar.
• Sumar bakteríur í þarmaflórunni framleiða nauðsynleg vítamín, eins og K-vítamín og B12-vítamín (til dæmis bíótín, fólat og B12). Þessi vítamín eru mikilvæg fyrir ýmsa líkamsstarfsemi, þar á meðal blóðstorknun, orkuefnaskipti og heilsu heilans.
• Aukin frásog steinefna: Þarmaflóran getur bætt frásog steinefna eins og kalks, magnesíums og járns, sem stuðlar að beinstyrk og kemur í veg fyrir skort.

Heilbrigð þarmaflóra og ónæmiskerifð

Í þörmunum þínum eru fleiri bakteríur en líkamsfrumur, um 100 billjónir. Samanlögð þyngd þeirra getur verið allt að 2 kg!

• 70% af ónæmiskerfinu býr í þörmunum.

Þarmaflóran gegnir mikilvægu hlutverki í þróun og þrosk ónæmiskerfisins, sérstaklega snemma á lífsleiðinni.

• Hún hjálpar til við að „þjálfa“ ónæmiskerfið til að greina á milli skaðlegra sýkla og skaðlausra eða gagnlegra örvera, sem dregur úr hættu á sjálfsnæmissjúkdómum.

Hlutverk þarmaflórunnar í ónæmiskerfinu:

• Þróun og þjálfun ónæmiskerfisins: Þarmaflóran gegnir mikilvægu hlutverki í þróun og þroska ónæmiskerfisins. Hún hjálpar til við að „þjálfa“ ónæmiskerfið til að greina á milli skaðlegra sýkla og skaðlausra eða gagnlegra örvera,
• Þarmaflóran stuðlar að því að viðhalda heilbrigði þarmaveggjarins, sem kemur í veg fyrir að skaðleg efni, eins og eiturefni og sýklar, komist inn í blóðrásina. Heilbrigð þarmaflóra stuðlar að framleiðslu slíms og þéttum tengingum milli þarmaveggja, sem styrkir þessa hindrun.
• Framleiðsla örverudrepandi efna: Sumar bakteríur í þarmaflórunni framleiða örverudrepandi peptíð og önnur efnasambönd sem hindra vöxt skaðlegra baktería.
• Samkeppni við sýkla: Gagnlegar bakteríur í þarmaflórunni keppa við skaðlegar örverur um næringarefni og viðloðunarsvæði á þarmaveggnum og hjálpa þannig til við að koma í veg fyrir sýkingar.
• Þarmaflóran framleiðir bólgueyðandi efni og draga úr langvarandi bólgum.

Þarmaflóran og efnaskiptin

Þarmaflóran hjálpar til við að vinna aukna orku úr mat með því að brjóta niður flókin efni. Þessi ferill getur haft áhrif á orkujafnvægi og líkamsþyngd. Rof á jafnvægi í þarmaflórunni hefur verið tengt við offitu vegna breytinga á orkuvinnslu og efnaskiptum.

Efnaskipti og orkujafnvægi:

• Fitusöfnun: Þarmaflóran hefur áhrif á hvernig líkaminn geymir fitu og stjórnar efnaskiptum. Ákveðin örveruuppbygging er tengd við betri efnaskiptaheilsu, á meðan önnur er tengd við offitu og efnaskiptasjúkdóma.
• Samskipti við hormón: Þarmaflóran getur haft áhrif á hormón sem stjórna hungri og seddu, eins og ghrelín, leptín og insúlín, og þannig haft áhrif á matarlyst og orkunotkun.

Þarmaflóran getur haft áhrif á líkamsþyngd og efnaskipti. Sumar bakteríur hjálpa líkamanum að vinna meiri orku úr mat, sem getur haft áhrif á offitu og blóðsykursstjórnun.

Andleg heilsa og þarmaflóran

Þarmaflóran hefur samskipti við heilann í gegnum þarma-heila ásinn, tvíhliða samskiptanet sem inniheldur taugakerfið (vagus taugina), hormón og ónæmisskilaboð. Þetta hefur áhrif á skap, hegðun og vitsmunalega starfsemi. 70 - 90% af samskiptum milli þarma og heila fara frá þörmum til heila.

Þarmaflóran getur haft áhrif á skap og hegðun. Þarmaflóran framleiðir taugaboðefni eins og serótónín, sem hefur áhrif á líðan.

Um 90% af serótóníni líkamans myndast í þörmunum!

Þetta kallast þarma-heila-ásinn, og sýnir að þarmarnir og heilinn tala stöðugt saman

• Framleiðsla taugaboðefna: Sumar bakteríur í þarmaflórunni framleiða taugaboðefni eins og serótónín, dópamín og gamma-amínósmjörsýru (GABA), sem eru mikilvæg fyrir stýringu á skapi, kvíða og streitu. Yfir 30 taugaboðefni eru framleidd í þörmunum og meðal annars er um 90% af serótóníni líkamans framleitt í þörmunum.
• Áhrif á andlega heilsu: Ójafnvægi í þarmaflórunni hefur verið tengt við andlega heilsuvandamál eins og þunglyndi, kvíða. Einnig hafa rannsóknir sýnt að slíkt ójafnvægi getur aukið einkenni hjá einstaklingum með taugaþroskaraskanir eins og einhverfu. Áhrif þarmaflórunnar á bólgu og framleiðslu taugaboðefna eiga sinn þátt í þessum sjúkdómum.

Hvernig nærum við heilbrigða þarmaflóru?

 Næring:

• Trefjar úr jurtaríkinu eru helsta næring þarmaflórunnar. Hver tegund flórunnar nærist á mismunandi tegundum trefja og því skiptir fjölbreytileiki miklu máli. Gott er að miða við að borða 20-30 tegundir úr jurtaríkinu á viku.
• Gerjaður matur eins og jógúrt, kefír, súrkál, kimchi, miso og kombucha inniheldur lifandi bakteríur sem geta bætt þarmaflóruna þína.

Vatn:

• Að drekka nægilegt vatn er undirstaða að heilbrigðu meltingarkerfi og styður við góða þarmaflóru. Þegar þú borðar trefjaríkan mat án þess að drekka nóg vatn getur það valdið þveröfugum áhrifum.
• Að drekka nóg vatn styður slímhúðina í þörmunum og viðheldur jafnvægi góðra baktería í þörmunum.

Hreyfing:

• Regluleg hreyfing getur bætt þarmaflóruna með því að auka fjölbreytni örvera og stuðla að vexti góðra baktería, bæta meltingu og efla ónæmiskerfið. Hún dregur einnig úr bólgum og streitu, sem leiðir til heilbrigðari þarmaflóru.

Svefn:

• Góður svefn stuðlar að heilbrigðri þarmaflóru með því að viðhalda hormónajafnvægi, draga úr streitu og bólgum, og styrkja ónæmiskerfið. Svefn eykur einnig framleiðslu stuttkeðju fitusýra, sem bæta heilsu þarmafruma og hafa bólgueyðandi áhrif.

Heilbrigð þarmaflóra

Þarmaflóran gegnir lykilhlutverki í heilsu okkar allt frá meltingu og efnaskiptum til ónæmiskerfis og andlegrar líðan.

Með því að hlúa að henni með hollri, trefjaríkri fæðu og heilbrigðum lífsstíl, getum við styrkt bæði líkama og huga.

Heilbrigðir þarmar = Góð heilsa!

Öndunarpróf

Öndunarpróf er mæling á lungnastarfsemi þar sem þú andar í gegnum sérstakt mæli-ílát sem skráir magn lofts sem þú andar að þér og frá þér, og hraðann sem loftið fer út og inn.

Til hvers er öndunarpróf gert:

• Mæla hvort lungnastarfsemi sé eðlileg.
• Greina lungnasjúkdóma eins og astma, lungnaþembu (emphysema), langvinna lungnateppu (COPD) eða lungnatrefjun (örvefur í lungum).
• Meta árangur meðferðar hjá sjúklingum með lungnasjúkdóma.
• Fylgjast með framvindu sjúkdóma sem hafa áhrif á lungun.
• Meta hæfni fyrir ákveðna aðgerðir (t.d. hjarta- eða lungnaaðgerðir).
• Greina öndunarvandamál hjá reykingafólki, þeim sem eru með langvarandi hósta/andþyngsli eða hjá þeim sem hafa orðið fyrir umhverfisveikindum.

Mikilvægt: Léleg spirometría er ekki sjúkdómsgreining í sjálfu sér heldur vísbending.

Helstu mælingar:

• FVC (Forced Vital Capacity)
  • Heildarmagn lofts sem þú getur andað út eftir að hafa andað djúpt að þér.
  • Lágt gildi → getur bent til takmarkandi (restrictive) lungnasjúkdóma eða alvarlegrar teppu.
• FEV1 (Forced Expiratory Volume in 1 second)
  • Magn lofts sem þú andar út á fyrstu sekúndu útöndunarinnar.
  • Lágt gildi → oft merki um teppu í loftvegum (t.d. astma, COPD).
• FEV1/FVC hlutfall
  • Hlutfallið segir til um hvort um sé að ræða:
    • Teppt mynstur (obstructive) → hlutfall < 70% (t.d. astmi, COPD).
    • Takmarkandi mynstur (restrictive) → hlutfall oft eðlilegt eða hærra, en FVC lækkað.
• PEF (Peak Expiratory Flow)
  • Mesti hraði loftflæðis við útöndun.
  • Gott til að fylgjast með sveiflum hjá astmasjúklingum.

Öndunarpróf - Hvað get ég gert?

Ráðleggingar fyrir fólk með lélega spirometríu fara fyrst og fremst eftir orsökinni sem mælingin bendir til, en það eru nokkrar almennar leiðir til að bæta eða viðhalda lungnastarfsemi:

• Finna og meðhöndla orsökina
  • Leita nákvæmrar greiningar hjá lækni (t.d. astmi, COPD, lungnatrefjun, hryggskekkja o.s.frv.).
  • Gera frekari próf ef þörf er (t.d. myndgreining, blóðpróf, ofnæmispróf).
• Breyta lífsstíl og umhverfi
  • Hætta að reykja (mikilvægasta einstaka aðgerðin fyrir reykingafólk).
  • Forðast ertandi efni: ryk, reyk, mygla, eiturefni í vinnu.
  • Halda heimili vel loftræstu.
• Meðferð og æfingar
  • Lyf: t.d. berkjuvíkkandi lyf, bólgueyðandi innöndunarlyf fyrir astma/COPD.
  • Lungnaendurhæfing (respiratory rehabilitation):
    • Sérstakar öndunaræfingar (t.d. “pursed lip breathing”).
    • Líkamleg þjálfun til að bæta úthald.
  • Súrefnismeðferð ef mælt er með því.
• Reglulegt eftirlit
  • Endurtaka spirometríu með ákveðnu millibili til að fylgjast með breytingum.
  • Fylgjast með einkennum eins og aukinni mæði eða hósta.
• Almenn heilsa og styrkur
  • Nægur svefn og hollt mataræði til að styðja ónæmiskerfið.
  • Regluleg hreyfing innan þolmarka.
  • Gæta bólusetninga (t.d. gegn inflúensu og pneumókokkum) til að fyrirbyggja sýkingar sem geta versnað lungnastarfsemi.

Blóðþrýstingur

Hvað er blóðþrýstingur ?

Blóðþrýstingur er sá þrýstingur sem blóðið veldur á æðaveggi þegar hjartað dælir því um líkamann. Hann er mældur í millimetrum kvikasilfurs (mmHg) og samanstendur af tveimur gildum:

• Systólískur þrýstingur (efri tala/mörk ): Þrýstingurinn þegar hjartað slær og dælir blóði.
• Díastólískur þrýstingur (neðri tala/mörk): Þrýstingurinn þegar hjartað hvílist á milli slaga.

Gagnlegast er að mæla blóðþrýsting

• í rólegu umhverfi
• mæla nokkrum sinnum
• sinn hvorn handlegginn
• í uppréttri stöðu (eða mæla sig alltaf í sömu/svipaðri stöðu)
• mælir hafður ca. við hjartahæð
• mælingar skráðar niður

Þannig má fá áræðanlegustu mælinguna.

Hér fyrir neðan má sjá töflu sem sýnir viðmiðunarmörk fyrir blóðþrýsting. Taflan einfaldar okkur að skilja hvenær blóðþrýstingur er of lágur eða of hár.

Af hverju skiptir máli að fylgjast með blóðþrýsting?

Æðakerfi okkar gegnir mikilvægu hlutverki við flutning á næringarefnum og súrefni með blóðinu.

Of hár blóðþrýstingur eykur líkur á sjúkdómum til dæmis í hjarta, heila, augum og nýrum.

Ef blóðþrýstingur er mjög hár til langs tíma getur æðin gefið sig eða smám saman skemmst og valdið áföllum eins og heilablóðfalli. Áföll geta minnkað lífslíkur verulega og skert þar að auki lífsgæðin vegna varanlegs skaða.

Mikilvægt er að vera meðvitaður og bera ábyrgð á eigin heilsu. Dæmi um það sem einstaklingar geta gert til að hlúa að eigin heilsu er að mæla og fylgjast með blóðþrýstingnum reglulega.

Blóðþrýstingsmæling er góð forvörn

Áhættuþættir fyrir því að fá hækkaðan blóðþrýsting:

• Kyn
• Erfðir
• Kynþáttur
• Há blóðfita
• Sykursýki
• Reykingar
• Hreyfingarleysi
• Offita
• Streita

 Margir finna ekki fyrir neinum einkennum fyrr en blóðþrýstingurinn er orðin mjög hár eða hefur valdið skemmdum. Þess vegna er mikilvægt að láta mæla blóðþrýsting reglulega.

Einkenni hækkaðs blóðþrýstings

• Höfuðverkur (sérstaklega snemma á morgnana)
• Svimi eða óstöðugleiki
• Óskýr sjón eða tvísýni
• Ógleði / uppköst
• Þreyta eða ruglingur
• Verkur í brjósti
• Mæði
• Óreglulegur hjartsláttur
• Nefblæðingar (geta verið merki um mjög háan þrýsting)
  
  

Stjórnun blóðþrýstings

• Hollt mataræði: Borðaðu mikið af ávöxtum og grænmeti, og minnkaðu saltneyslu.
• Hreyfing: Hreyfing 20 mínútur eða meira að lágmarki 3x í viku.
• Þyngdarstjórnun: Haltu þyngdinni innan heilbrigðra marka.
• Hættu að reykja og takmarkaðu áfengisneyslu: Bæði vernda hjarta og æðar.
• Streitu stjórnun: Slökunaraðferðir eins og djúpöndun eða hugleiðsla geta hjálpað til við að lækka blóðþrýsting.

Hvenær ætti að leita til læknis

Leitaðu læknishjálpar ef :

• Blóðþrýstingur mælist utan viðmiðunargilda (nokkrar mælingar)
• Brjóstverkur
• Mæði
• Mikill höfuðverkur

Margir finna ekki fyrir neinum einkennum fyrr en blóðþrýstingurinn er orðin mjög hár eða hefur valdið skemmdum. Þess vegna er mikilvægt að láta mæla blóðþrýsting reglulega.

Hvert get ég leitað?

Vinnuvernd - Hafi einstaklingur verið í heilsufarsmati hjá hjúkrunarfræðingum Vinnuverndar og mælst með of háan blóðþrýsting getur viðkomandi leitað til vinnuverndar varðandi frekari rannsóknir, greiningu, meðferð og eftirfylgni.

Heilsugæslan - leita skal til læknis á heilsugæslu ef blóðþrýstingur er yfir viðmiðunarmörkum á nokkrum mælingum (mæla 3-4 x á dag í 2-3 daga)

Hringja í 1700 - Símaráðgjöf frá hjúkrunarfræðing. Hjúkrunarfræðingar sem starfa hjá 1700 ráðleggja og hjálpa til við að forgangsraða og finna sem fyrst tíma hjá lækni á heilsugæslustöð viðkomandi eftir bráðleika

112 - Bráðamóttaka - Sé um bráðaháþrýsting að ræða þar sem efri mörk blóðþrýstings eru yfir 180 skal leita til heimilislæknis tafarlaust. Fáist ekki tími fljótt og /eða ef einstaklingur er með bráðaháþrýsting með öðrum einkennum eins og t.d höfuðverk eða svima skal leita á bráðamóttöku eða hringja á sjúkrabíl- 112

Vítamín og steinefni

• Einstaklingar með gott heilsufar sem upplifa almenna​ vellíðan og neyta fjölbreyttrar og næringarríkrar fæðu hafa almennt ekki þörf fyrir viðbót í formi vítamína og steinefna nema hvað varðar D-vítamín.
• Mælt er með að taka 2000 iu á dag allt árið um kring af D-vítamíni sökum skorts á sólarljósi á Íslandi.
• Bætiefni eru fyrst og fremst ætluð þeim einstaklingum sem glíma við skort á næringarefnum, vítamínum eða steinefnum, við sérstakar aðstæður eða vegna sjúkdóma sem hafa áhrif á upptöku og nýtingu þessara nauðsynlegu efna.
• Margir neyta bætiefna án þess að fyrir liggi staðfesting á skorti á vítamínum og/eða steinefnum.
• Rannsóknir benda til þess að inntaka bætiefna hjá heilbrigðum einstaklingum skili takmörkuðum eða engum ávinningi.
• Gott er að hafa í huga að vítamín eru ekki öll eins, þau flokkast í fituleysanlega og vatnsleysanleg vítamín
• Fituleysanleg vítamín geta hlaðist upp séu þau tekin í of miklu magni og geta þá haft skaðleg áhrif

Undantekningar – hvenær er gagn af bætiefnum?

Það eru ákveðnar sértækar aðstæður þar sem bætiefni eru gagnleg eða nauðsynleg:

Einkenni vannæringar og skorts á vítamínum og steinefnum:

• Vanlíðan
• Einbeitingarleysi
• Endurtekin veikindi og/eða sýkingar
• Hægðatregða og aðrar meltingartruflanir
• Kulvísi
• Lystarleysi
• Sár gróa hægt
• Slappleiki
• Vöðvarýrnun
• Þurr og sprungin húð.
• Þyngdartap

Beinþynning

• Beinþynning er sjúkdómur sem oft er falinn og greinist gjarnan eftir að einstaklingar brotna auðveldlega, til dæmis við hnerra, hósta eða eftir minniháttar meiðsli eða fallslys.
• Sjúkdómurinn einkennist af ójafnvægi milli beinmyndunar og beineyðingar og getur orðið þess valdandi að beinmassi minnkar og bein þynnast. Beingisnun verður við tap steinefna eins og kalks en einnig verða breytingar á byggingu beins.
• Þegar Beinþynning er greind hefur hún oft verið að þróast í nokkur ár.
• Auk beinbrota geta önnur einkenni verið bakverkir, verkir í stoðkerfi, líkamlegar takmarkanir, kryppa og minnkun á hæð.
• Algengustu beinbrotin hjá þeim sem þjást af beinþynningu eru í úlnlið, mjöðm eða hryggjarliðum (samfallsbrot), en brot geta einnig komið fram í öðrum beinum. Sjúkdómurinn er mun algengari hjá konum en körlum.
• Ein af hverjum þremur konum eldri en fimmtugt er með beinþynningu og einn af hverjum átta körlum

Mæla ætti beinþéttni hjá konum eftir 65 ára aldur og hjá körlum eftir 75 ára aldur. Einnig er ráðlegt að mæla beinþéttni hjá konum sem hafa farið í gegnum tíðahvörf.

Orsakir beinþynningar

Ýmsir þættir geta aukið líkur á beinþynningu. Hér eru helstu áhættuþættirnir:

• Aldur – Beinþéttni minnkar með hækkandi aldri.
• Erfðir – Erfðir skipta miklu máli; um 70% beinþéttni er talin ráðast af erfðum.
• Skortur á kalki og D-vítamíni – Nauðsynleg efni fyrir heilbrigð bein.
• Tíðahvörf – Kvenhormónið estrógen verndar bein, en eftir tíðahvörf minnkar magn þess í líkamanum og beinþéttni minnkar verulega, sérstaklega fyrstu árin eftir tíðahvörf.
• Of mikill áfengisneysla – Getur haft neikvæð áhrif á beinefnaskipti.
• Reykingar – Draga úr beinmyndun og minnka beinþéttni.
• Hreyfingarleysi – Regluleg hreyfing styrkir bein, en hreyfingarleysi eykur hættuna á beinþynningu.
• Lág líkamsþyngd – Léttvigt einstaklinga er tengd minni beinmassa.
• Lyfjanotkun – Sum lyf geta haft áhrif á beinþéttni, t.d.: 
• • Barksterar (corticosteroids)
  • Skjaldkirtilshormónalyf
  • Flogaveikilyf (antiepileptics)

Forvarnir – Ráðleggingar

• Hættu að reykja og neyttu áfengis í hófi.
• Borðaðu hollan og næringarríkan mat – til dæmis með lýsi og D-vítamíni í töflu-, úða- eða dropaformi.
• Stundaðu reglulega líkamsrækt – bæði þol- og styrktaræfingar styrkja bein og vöðva.
• Neyttu koffíns og sykurs í hófi – ofneysla getur haft neikvæð áhrif á beinin.
• Taktu lyf sem styðja við beinheilsu – ef læknir mælir með því.
• Koma í veg fyrir byltur – notaðu viðeigandi skófatnað og skoðaðu umhverfi þitt með öryggi í huga (t.d. fjarlægðu lausar mottur og tryggðu góð lýsing).

Greining - Meðferð

Beinþynning er greind með því að meta áhættuþætti, með sérstakri röntgenrannsókn DXA og með því að skoða sjúkrasögu viðkomandi, sérstaklega með tilliti til fyrri beinbrota.

Líkur á beinbroti vegna beinþynningar næstu 10 árin eftir mælingu og þegar tekið er mið af sjúkrasögu einstaklinga er hægt að sjá með Reiknivél Alþjóðaheilbrigðisstofnuninnar (WHO) sem kallast FRAX og spurningalista FRAX.

Íslenska útgáfan af slíkri reiknivél nefnist Beinráður.

Mælist einstaklingur með beinþynningu tekur læknir á heilsugæslu ákvörðun um það hvernig skuli meðhöndla hana.

Lyf við beinþynningu eru í stöðugri þróun og hafa rannsóknir leitt í ljós að þau geta minnkað stórlega hættuna á beinbroti.

Auk lyfja eru líkamsæfingar og holl næring nauðsynlegur hluti meðferðar við beinþynningu.